Orstkhoylar: Kafkasya'nın Spartalıları
Kuzey Kafkasya’nın tarihsel ve etno-kültürel haritası, yüzyıllar süren çatışmalar, göçler ve imparatorlukların çarpışmaları sonucunda şekillenmiş karmaşık bir mozaiktir. Bu mozaiğin en gizemli, en tartışmalı ve askeri açıdan en belirgin parçalarından biri, tarihsel literatürde sıklıkla “Karabulaklar” olarak anılan, ancak kendi endonimleri (iç adlandırmaları) ile “Orstkhoy” olarak bilinen toplumdur. Vaynah (Çeçen-İnguş) ailesinin tam kalbinde yer alan, ancak her iki ana koldan da belirli noktalarda ayrışan özgün bir kimliğe sahip olan Orstkhoylar, tarihçiler ve antropologlar için “Kafkasya’nın Spartalıları” olarak tanımlanabilecek bir vaka imajı çiziyor.
Orstkhoy-Mokhk (Orstkhoy Vatanı) olarak bilinen coğrafya, Assa ve Fortanga nehirlerinin yukarı havzalarında, stratejik dağ geçitlerini kontrol eden bir konumdadır. Bu coğrafi avantaj, onların tarih boyunca hem kuzeyden gelen bozkır göçebelerine (İskit, Sarmat, Alan, Moğol) hem de güneyden gelen imparatorluklara karşı bir “Sınır Muhafızı” rolü üstlenmelerine neden olmuştur. Ancak bu rol, 19. yüzyılda Rus İmparatorluğu ile yaşanan yıkıcı savaşlar ve ardından gelen 1865 Sürgünü (Muhacirlik) ile trajik bir kırılma yaşamıştır. Günümüzde Orstkhoy kimliği, Kafkasya’daki demografik varlığından ziyade, Türkiye ve Ürdün gibi ülkelerdeki diyasporada ve Vaynah toplumunun bilinçaltı hatıralarında yaşamaktadır.
Bir toplumun ismi, tarihsel serüveninin ve komşularıyla olan ilişkilerinin bir özetidir. Orstkhoy toplumu için kullanılan iki temel isim, "Orstkhoy" ve "Karabulak", bu toplumun hem yerli (otokton) köklerine hem de Türkik bozkır halklarıyla olan etkileşimine ışık tutar.
"Orstkhoy" (veya lehçeye göre Arshtkhoy, Ärshtkhoy) isminin kökeni üzerine yürütülen filolojik tartışmalar, Vaynahların coğrafi algısını anlamak açısından kritiktir. Bir teoriye göre bu isim, Vaynah dillerinde "Düzlük/Bozkır" anlamına gelen "Are" kelimesinden türemiş olup "Düzlükte Yaşayanlar" manasına gelmektedir. Ancak buradaki "düzlük", Hazar kıyısındaki alçak ovalar değil, dağlık bölgenin (Lam) hemen bitiminde başlayan yüksek platolar ve dağ etekleridir. Bir diğer güçlü teori ise ismin Arshtynka nehrinden türediğini ve bu nehir adının da Proto-İran dillerinden gelen "temiz, kutsal su" (arashan) köküyle ilişkili olduğunu öne sürer.
Rus ve Osmanlı arşivlerinde ise bu toplum ısrarla "Karabulak" olarak adlandırılmıştır. İlk olarak 1762-1763 yıllarında Rus belgelerinde kayda geçen bu isim Türkçe kökenlidir: "Kara" (Siyah/Güçlü) ve "Bulak" (Pınar/Kaynak). Bölgedeki Türkik halklar (Kumuklar, Nogaylar) tarafından verildiği düşünülen bu isim, Orstkhoy topraklarındaki kükürtlü veya petrol sızıntılı koyu renkli su kaynaklarına ya da toplumun "korkutucu/güçlü" karakterine bir atıftır.
Orstkhoyların kökenine gelecek olursak, bu sadece yerel Kafkas kabilelerinin evrimiyle açıklanamayacak kadar karmaşıktır. Arkeolojik veriler, onların Kuzey Kafkasya'nın en parlak dönemlerinden biri olan Alan Krallığı ile derin bağları olduğunu göstermektedir. Arap tarihçi Mesudi, Alan başkentinin ismini Magas olarak zikretmiştir. Günümüz arkeolojik bulguları ise bu şehrin tarihsel Orstkhoy toprakları üzerinde (İnguşetya-Çeçenya sınırı) olduğunu işaret etmektedir.
Bazı tarihçiler, Orstkhoyların Alan konfederasyonu içindeki "dağlı askeri aristokrasi"nin bakiyesi olduğunu da savunur.
Orstkhoy vatanının kalbi olan Tsecha-Akhk (Tseç-Akhk) bölgesindeki kalıntılar, sıradan dağ köylerinden belirgin şekilde ayrışır. Burada tespit edilen ve literatürde 'Kiklopik' (Cyclopean) örgü olarak tanımlanan yapılar, harç kullanılmadan devasa taş blokların birbirine kilitlenmesiyle inşa edilmiştir. İlginç bir etno-arkeolojik veri olarak; Orstkhoy efsaneleri bu yapıların inşasını 'Vampal' adı verilen tek gözlü devlere atfeder. Bu hikaye, Yunan mitolojisindeki Tepegöz (Kiklop) kültüyle şaşırtıcı bir paralellik gösterir.
Orstkhoy toplumu, klasik anlamda bir devlete veya krala sahip değildi. Yine de bu anarşi içinde yaşadıkları anlamına gelmiyor. Aksine, Antik Yunan şehir devletlerini (Polis) andıran, ancak onlardan daha katı bir klan konfederasyonu (askeri demokrasi) ile yönetiliyorlardı.
Hatırlarsanız Vaynah sosyal örgütlenmesinin temeli hakkında Teip (Klan) sistemi demiştik önceki yazılarda.
Orstkhoylar da Çeçen etno-hiyerarşisinde 9 büyük Tukkhumdan biri, İnguş geleneğinde ise 7 Shahardan biri olarak kabul edilir. Orstkhoy birliğini oluşturan Cechoy (Tsechoy), Merzhoy, Galai ve Yalkharoy gibi klanlar, savaş zamanında tek bir "Orstkhoy Savaş Konseyi" altında birleşirdi.
Bu toplumu ayakta tutan yazılı olmayan anayasadan da kısaca bahsetmek istiyorum, ismi “Ezdel”dir.
"Asillik" veya "Ölçü" anlamına gelen Ezdel; utanç korkusu (Ekh), sağlıklı rekabet (Yakh), onur (Sij) ve sorumluluk (Behk) üzerine kuruludur. Bu kodlar sistemi, Orstkhoyları disiplinli, az konuşan ve duygularını belli etmeyen (stoik) bireyler haline getirmiştir.
Bu konuya daha sonra detaylıca gireceğiz, şimdilik bir fragman olarak kalsın zihninizde.
Orstkhoy toplumunu anlamak için en güçlü analojilerden biri sanırım "Sparta" benzetmesidir. Her iki toplum da militarizmi bir yaşam biçimi haline getirmiş, lüksten kaçınmış ve "eşitler arası" bir kardeşlik hukuku geliştirmiştir.
Sparta'da devletin çocuğu aileden alıp "Agoge"ye sokması gibi, Orstkhoy geleneğinde de dayı veya klan büyükleri erkek çocuğun eğitimini üstlenirdi. Spartalıların meşhur "Lakonik" (kısa ve öz) konuşma tarzı, Orstkhoy erkekleri için de bir idealdi; çok konuşmak zayıflık sayılırdı. Ayrıca Sparta'daki "Krypteia" (gençlerin doğada ve düşman hattında hayatta kalma eğitimi), Kafkasya'daki Abrek (yalnız savaşçı/eşkiya) geleneği ile büyük benzerlik gösterir.
Sparta Kralı Lycurgus'un "Sparta'nın surları yoktur, gençlerinin göğüsleri surdur" sözü, Orstkhoyların Assa ve Fortanga vadilerini canlı bir garnizon gibi korumalarıyla hayat bulmuştur. Rus askeri tarihçisi A.L. Zisserman, onları bölgenin "en huzursuz ve en cüretkar" toplumu olarak tanımlamıştır.
Konunun ruhani boyutu ise, Nart Destanları ile şekillenmiştir. Çeçen ve İnguş versiyonlarında destan kahramanlarına doğrudan "Nart-Orstkhoylar" denir. Diğer Kafkas halklarında Nartlar genellikle tanrılarla işbirliği yapan kahramanlarken, Vaynah anlatısında Nart-Orstkhoylar tanrılara kafa tutan, gururlu ve güçlü bir "devler ırkı" olarak tasvir edilir.
Bu “gurur”dan şöyle bahsedelim, Orstkhoyların tarih sahnesinden çekilişini anlatan "Erimiş Bakır" efsanesi, toplumun "teslimiyet reddi" felsefesinin zirvesidir.
Efsaneye göre Tanrı, Nart-Orstkhoylara bir seçenek sunar: "Ya soyunuz sürecek ama zayıflayacaksınız ya da şimdi erimiş bakır içip ölecek ama onurunuzla anılacaksınız." Liderleri Seska Solsa ve yoldaşları, zayıflığı reddederek erimiş bakırı içer ve topluca intihar ederler.
Bu motif, Termopil'de öleceğini bile bile savaşan Spartalıların kaderciliği ile örtüşür.
Peki ya sonrası?
1785'te Şeyh Mansur hareketiyle birlikte yarı-pagan geleneklerini terk edip, İslam'ın "Gaza" fikriyle bütünleşen Orstkhoylar, Rus tahkimatlarına karşı büyük akınlar düzenlemişlerdir.
19. yüzyıl boyunca General Yermolov ve halefleri, stratejik vadileri tuttukları için Orstkhoyları "düzene sokulması gereken en tehlikeli unsur" olarak görmüştür. 1807, 1825 ve 1858 yıllarındaki cezalandırma seferleri, Orstkhoy nüfusunu eritmiştir. Direnişin sonu, Çerkes Sürgünü'nden bir yıl sonra, 1865'te gerçekleşen Sürgün ile gelmiştir. Rus yönetimi, "itaat etmez" olarak etiketlediği Karabulakların yüzde 90'a yakınını Osmanlı İmparatorluğu'na sürgün etmiştir.
Diaspora
Sürgün edilen Orstkhoylar, Osmanlı topraklarında savaşçı yetenekleriyle yeniden şekillenmişlerdir. Anadolu'da özellikle Sivas ve Muş bölgelerine yerleştirilmişlerdir.
Diasporadaki en büyük başarılarından biri, bugün Ürdün'ün en büyük ikinci sanayi şehri olan Zarqa'nın kuruluşudur. 1902 yılında Çeçen/Orstkhoy muhacirler tarafından kurulan Zarqa, Hicaz Demiryolu hattında stratejik bir merkez olmuştur. Sultan II. Abdülhamid de bu savaşçı nüfusu Hamidiye Alayları bünyesinde "Çeçen Atlı Birlikleri" olarak istihdam etmiş, onların askeri geleneklerini imparatorluk hizmetine sunmuştur.
Sonuç itibariyle Orstkhoylar, devlet kurmamış olsalar da, bir devletin sahip olabileceği tüm kurumsal disipline (Teip, Ezdel, Mekhk-Khel) sahiplerdi. Antik Alanların mirasını, Nart mitolojisinin ateşini ve Spartalılara benzeterek bahsettiğimiz askeri disiplinini Kafkas dağlarında yüzyıllarca yaşattılar.
1865'teki büyük sürgün, bu toplumun fiziksel bütünlüğünü parçalamış olsa bile, ruhunu yok edememiştir.
Ürdün'de bir düğünde dans eden genç, Muş’un bir köyünde at binen çocuk veya Çeçen-İnguş sınır kulelerine bakan bir yaşlı; hepsi o "Erimiş Bakırı İçen" Seska Solsa'nın ve "Kafkasya'nın Spartalıları"nın yaşayan torunlarıdır.
Kan yine aynı kandır.
.
Abdullah Ali Güzel, dikGAZETE.com
Kaynakça
Akhmadov, Yavus Z. Istoriya Chechni s drevneyshikh vremen do kontsa XVIII veka. Moskova: Mir domu tvoemu, 2001.
Anchabadze, George. The Vainakhs (The Chechen and Ingush). Tbilisi: Caucasian House, 2009.
Baddeley, John F. The Russian Conquest of the Caucasus. London: Longmans, Green & Co, 1908.
Colarusso, John. Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs. Princeton: Princeton University Press, 2002.
Dalgat, Bashir K. Pervobytnaya religiya chechentsev i ingushey. Moskova: Nauka, 2004.
Hamed-Troyansky, Vladimir. "Imperial Refuge: Resettlement of Muslims from Russia in the Ottoman Empire, 1860-1914." Doktora Tezi, Stanford University, 2018.
Jaimoukha, Amjad. The Chechens: A Handbook. London: Routledge, 2005.
Krupnov, E. I. Srednevekovaya Ingushetiya. Moskova: Nauka, 1971.
Kundukhov, Musa. General Musa Kundukhov'un Anıları. Çeviren Murat Yağan. İstanbul: Kafkas Kültür Derneği Yayınları, 1978.
Laudaev, Umalat. "Chechenskoe plemya." Sbornik svedeniy o kavkazskikh gortsakh (SSKG) 6 (1872).
Tsaroieva, Mariel. Anciennes croyances des Ingouches et des Tchétchènes. Paris: Maisonneuve et Larose, 2005.
Tunçel, Harun. "Türkiye'de İsmi Değiştirilen Köyler." Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10, no. 2 (2000).
Zisserman, Arnold L. Dvadtsat' pyat' let na Kavkaze (1842-1867). St. Petersburg, 1879.